Улсын Их Хурлын 2026 оны намрын ээлжит чуулганы өнөөдрийн (2026.10.15) үдээс хойших нэгдсэн хуралдаан цагт эхэлж, Дулаан хангамжийн тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг үргэлжлүүллээ. Үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаанаар төсөл санаачлагчийн илтгэл болон Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан өмнөх өдрийн 16.00 цагаас өмнө хуралдаан даргалагчид урьдчилан мэдэгдсэний дагуу гишүүд асуулт асууж эхлээд байсан юм. Үргэлжлүүлэн Улсын Их Хурлын гишүүн О.Алтангэрэл, Г.Хосбаяр, С.Эрдэнэбат, Д.Энхтүвшин, Ч.Ундрам, Л.Соронзонболд, Ц.Баатархүү, Б.Пүрэвдорж нар асуулт асууж, төсөл санаачлагч гишүүн М.Энхцэцэг болон ажлын хэсгийн гишүүдээс хариулт авав.
Төслийг баталснаар дулааны салбар дахь авлигын эрсдэл буурах эсэх, дулааны тоолууржуулалтын өртөг, үр нөлөө, хэрэглэгчид буюу иргэдэд очих дулаан хангамжийн үйлчилгээний чанар, үнэ өртгийн өөрчлөлтийн талаарх гишүүдийн асуултад М.Энхцэцэг гишүүн хариулахдаа “Энэ салбарын эрх зүйн зохицуулалт маш товч, Эрчим хүчний тухай хуулийн таван хувиар Монгол Улсад дулаан хангамжтай холбоотой харилцааг зохицуулж, үлдсэн асуудлуудыг 800 гаруй журмаар зохицуулж байна. Салбарын эрх зүйн орчин тодорхойгүй, тогтворгүй байдал нь авлига, хүнд суртлын шалтгаан болж байгаа учраас бие даасан хуультай болсноор салбарын харилцаа маш тодорхой зохицуулалттай болно” гэв. Дулааны тоолуурын нэгж өртөг одоогоор 1 сая орчим төгрөг байгаа ч хэрэглээ өргөжих хэрээр үнэ буурах боломжтой хэмээн тооцжээ. Нөгөөтээгүүр, тоолуур нь үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагын өмч байх учир хэрэглэгчдэд төлбөрийн дарамт үүсэхгүй гэж хууль санаачлагчид тооцсон гэв. Тодруулбал, дулаанаар хангах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч байгууллага тоолууржуулах асуудлыг хариуцан шийдвэрлэх нь зохистой гэж үзэн холбогдох зохицуулалтыг төсөлд тусгажээ. Дулааны тоолууртай болсноор иргэд хэрэглэсэн дулааныхаа төлбөрийг төлөх учир хэрэглээгээ удирдах, хэмнэх нөхцөл бүрдэх аж. Энэ нь одоогийн төлбөрийн тогтолцооноос илүү хэрэглэгчид ашигтай байх болно хэмээн тайлбарлаж байсан. Улмаар гишүүд шилжилтийн үеийн зохицуулалт, тарифын шинэчлэл, зорилтот бүлгийн хэрэглэгчдийг хамгаалах механизм зэрэг асуудлыг анхаарч, төсөлд нарийвчлан тусгах шаардлагатай гэдэг байр суурийг илэрхийлж байсан.
Хуулийн төслийн талаар Байнгын хорооноос гаргасан санал, дүгнэлтийг дэмжсэн байр суурьтай бүлгийг төлөөлөн Улсын Их Хурлын гишүүн П.Сайнзориг, О.Саранчулуун нар индрээс үг хэлэв. Хуулийн төсөл нь салбарын зохицуулалтыг цэгцэлж, авлига, хүнд суртлыг бууруулахын зэрэгцээ хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах, орон нутгийн болон хувийн хэвшлийн оролцоог нэмэгдүүлэх, тархмал болон бие даасан дулааны эх үүсвэрийг хөгжүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж байгааг П.Сайнзориг гишүүн тэмдэглээд, дулаан хангамжийн хүртээмжийг нэмэгдүүлснээр агаарын бохирдол, орон сууцжуулалт зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ хэмээн тооцож, дэмжиж буйгаа илэрхийлсэн. Дулаан хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах, дулааны хэрэглээгээ хянах нөхцөлийг бүрдүүлэх төсөл дэх зохицуулалтуудыг О.Саранчулуун гишүүн дэмжиж буйгаа хэлээд, хөгжлийн бэрхшээлтэй болон нийгмийн эмзэг бүлгийн иргэдийн онцлог, нөхцөлийг харгалзан мэдээлэл, үйлчилгээ хүргэх боломжийг тооцож, холбогдох зохицуулалтыг тусгах шаардлагыг дурдаад, төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжиж буйгаа илэрхийлсэн.
Хуулийн төслүүдийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэх асуудлаарх санал хураалтыг түр хойшлуулаад Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг хийсэн. Хууль зүйн байнгын хорооны холбогдох танилцуулгыг Улсын Их Хурлын гишүүн С.Одонтуяа нэгдсэн хуралдаанд танилцуулав.
Байнгын хороо 2026 оны 10 дугаар сарын 13-ны өдрийн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг явуулсан бөгөөд хуулийн төсөл болон эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаарх танилцуулгатай холбогдуулан асуулт асууж, үг хэлсэн гишүүн гараагүй аж. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг явуулах үед хуралдаан даргалагчаас Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.2.1 дэх заалтад заасны дагуу гүйцээн боловсруулах чиглэл өгсөн тул Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн талаар 1 зарчмын зөрүүтэй саналыг гүйцээн боловсруулж Байнгын хороогоор хэлэлцүүлсэн бөгөөд хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх буюу 83.3 хувь нь дэмжсэн байна.
Танилцуулгатай холбогдуулан өмнөх өдрийн 16.00 цагаас өмнө хуралдаан даргалагчид урьдчилан мэдэгдсэний дагуу Улсын Их Хурлын гишүүн Ч.Лодойсамбуу дээрх танилцуулгатай холбогдуулан асуулт асууж, хариулт авав. Хуулийн төслийн хүрээнд нөхөн олговор авах хүсэлт гаргах эрхийг дахин нээж буйг дэмжсэн бөгөөд цаашид хилс хэргээр хохирсон иргэдийн эрхийг хамгаалах, ийм төрлийн хэлмэгдүүлэлт дахин гарахгүй байх эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн. Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийг 1998 онд баталсан. Нийтдээ 31695 хүнийг цагаатгаж, 20220 хүнд нөхөн олговор олгосон гэдгийг Б.Пүрэвдорж гишүүн тэмдэглээд “Хуулийн төсөл батлагдсанаар 43 хүний нэхэмжлэл гаргах эрх нь нээгдэнэ” хэмээн тайлбарласан. Түүнчлэн хэлмэгдүүлэлтийн үеэр сураггүй алга болсон хүмүүсийг олж тогтоон цагаатгах, 17 бүлэг гэмт хэргийн хоморгонд хилсээр яллагдсан хүмүүсийг цагаатгах ажлыг хийснээр Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын ажил дуусна хэмээлээ. Энэ бүхний дараа цаашид улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэх явдлыг дахин гаргуулахгүй байхад анхаарах, энэ түүхээ олон нийт, тэр дундаа ирээдүй хойчдоо мэдүүлэх, сануулах зорилгоор Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссыг Үндэсний ой санамжийн газар болгох зорилготой ажиллаж байгаагаа дуулгасан. Энэ хүрээнд Тагнуулын ерөнхий газрын архивыг цахимжуулах, Цагдаагийн ерөнхий газрын харьяа байгууллагуудад байгаа, хэлмэгдсэн гэж тооцогдож байгаа 660 орчим хүний хувийн архивыг цахимжуулах гэх зэрэг ажлыг гүйцэтгэх шаардлагатай байгаа гэлээ.
Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг хийсний дараа өнөөдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцсэн асуудлуудын талаарх санал хураалтуудыг явууллаа. Үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаанаар Статистикийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/-ийн төслийн хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг явуулсан. Төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэхээр санал хураалт явуулахад нэгдсэн хуралдаанд оролцсон Улсын Их Хурлын 100 гишүүний 54 хувь нь дэмжлээ. Үргэлжлүүлэн хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төсөл тус бүрийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэхээр санал хураалт явуулан шийдвэрлээд, анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр харьяалах Байнгын хороонд шилжүүлэв.
Дараа нь Дулаан хангамжийн тухай хуулийн төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжих эсэхээр санал хураалт явуулахад нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжээгүй. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 36 дугаар зүйлийн 36.14-т “Санал хураалтад оролцсон гишүүдийн олонх хуулийн төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжээгүй бол хуулийн төслийг хууль санаачлагчид нь буцаах тухай тогтоол баталсанд тооцно” хэмээн заасан байдаг. Энэ дагуу Улсын Их Хурлын дэд дарга Б.Пүрэвдорж “Хуулийн төсөл буцаах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолыг батлагдсанд тооцож, нэгдсэн хуралдаанд танилцуулав.
Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн эцсийн хэлэлцүүлэгтэй холбоотой, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.2.1 дэх заалтын дагуух, Хууль зүйн байнгын хорооны дэмжсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулан шийдвэрлээд, төслийг эцэслэн батлах бэлтгэл хангуулахаар харьяалах Байнгын хороонд шилжүүлсэн юм. Үүгээр Пүрэв гарагийн нэгдсэн хуралдаан өндөрлөлөө хэмээн Улсын Их Хурлын Нээлттэй парламентын газраас мэдээлэв.